(1)
هدایت الهی دوگونه است: ابتدایی و تکمیلی.
هدایت ابتدایی در رابطه با همه مردم است، «انا هدیناه السبیل»(2) امّا هدایت تکمیلی نسبت به کسانی است که هدایت عمومی اول را پذیرفته باشند. مثل معلمی که در روزهای اوّل درس، مطالب خود را یکسان و یکنواخت به همه شاگردان عرضه می کند؛ امّا بعد از مدّتی برای محصلین کوشا، جدی و پرکار خود، لطف بیشتری مبذول می دارد. «والّذین اهتدوا زادهم هدی»(3)
امّا براستی برای افرادی که قرآن درباره ی آنها می فرماید:
«و ما تأتیهم من آیه من آیات ربّهم الا کانوا عنها معرضین»(4) هیچ آیه ای از آیات الهی
ص:412
1- 2747. ذیل آیه 27 سوره رعد.
2- 2748. انسان، 3.
3- 2749. محمّد، 17.
4- 2750. انعام، 4.
برایشان نازل نشد، مگر آنکه از آن اعراض کردند.
«و لو نزلنا علیک کتابا فی قرطاس فلمسوه بایدیهم لقال الّذین کفروا ان هذا الا سحر مبین»(1) اگر ما کتاب را از آسمان در کاغذی فرو فرستیم و آنها با دست خودشان آن را لمس کنند، باز هم می گویند سحر است.
«و انْ یروا کلّ آیه لایؤمنوا بها»(2) اگر هر معجزه ای ببینند، ایمان نخواهند آورد.
آیا جز برداشتن دست عنایت و زدن مهر ضلالت بر دلهایشان، چاره ای دیگر می باشد؟!
در هر حال، خداوند، حکیم و عادل است و تمام کارها و خواست او از: «یهدی من یشاء»، «یضّل من یشاء»، «یرزق من یشاء»، «یغفر لمن یشاء»، «یعذّب من یشاء»، «یخلق ما یشاء» همه بر اساس عدل و حکمت و لطف و عنایت تفسیر می گردد.
یعنی اگر فرمود: «یهدی من یشاء»، چنین نیست که بدون هیچ ضابطه و معیاری، هدایت را برای کسی خواسته باشد، بلکه چنانچه از آیات دیگر برمی آید، یکجا ایمان را شرط هدایت می شمارد و می فرماید: «و من یؤمن باللَّه یهد قلبه»(3) و در جای دیگر، کسب رضایت و خشنودی حقّ را با پیمودن راه سلامت زمینه هدایت معرّفی می فرماید: «یهدی به اللَّه من اتبع رضوانه سبل السلام»(4)
و یا اگر فرمود: «یضل من یشاء»، در آیه دیگر، اسراف و تردید و شک را عامل این اضلال می داند. «یضل اللَّه من هو مسرفٌ مرتاب»(5)
به هر صورت اگر دهانه ظرفی بطرف آسمان باشد، باران در او وارد می شود؛ امّا اگر به طرف زمین قرار بگیرد، از نزولات آسمانی بهره ای نخواهد برد و اینچنین است انسانی که دهانه روحش به جانب مادیّات باشد، بدیهی است که از باران معنویّت الهی بی نصیب خواهد بود. «استحبوا الحیاه الدنیا علی الاخره و ان اللَّه لایهدی القوم الکافرین»(6)
ص:413
1- 2751. انعام، 7.
2- 2752. انعام، 25.
3- 2753. تغابن، 11.
4- 2754. مائده، 16.
5- 2755. غافر، 34.
6- 2756. نحل، 107.