نگرشی اخلاقی بر مبعث (آیت الله حسین مظاهری)
از نظر قرآن کریم، انسان در حرکت به سوی پروردگار هستی است و منتهای این سیر که در مسیری پررنج و پرمشقّت واقع شده است، خداوند متعال می باشد: «یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلی رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقیهِ»، آیات دیگری نیز به همین مضمون در قرآن کریم وجود دارد که بازگشت انسان را به سوی خود خداوند بر می شمرد و انتهای مسیر حرکت او را مقام عنداللهی می داند.
بنده ای که قدم در راه نهد و با عزمی جزم مسیر تقرّب به درگاه الهی را بپیماید، به مقامی می رسد که خدای سبحان او را به نزد خودش دعوت می کند و او را در بهشت موعود که با بهشت معمولی تفاوت دارد و مخصوص خود خداوند است، منزل می دهد. «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ، ارْجِعی إِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً، فَادْخُلی فی عِبادی، وَ ادْخُلی جَنَّتی»، رسیدن به این مرتبۀ عظیم و دست یافتن به این مقصد رفیع، پس از پیمودن راهی طولانی در مسیری پرمشقّت برای آدمی میسّر می شود. راهی که انسان باید بپیماید، از مو باریک تر، از شمشیر برّنده تر و از آتش سوزنده تر است، ولی اگر کسی عزم خود را جزم کند و گامی به سوی پروردگار متعال بردارد، لطف و عنایت خداوند منّان را در همۀ مراحل مسیر پرفراز و نشیبی که می پیماید، مشاهده خواهد کرد و حق تعالی را همواره پشتیبان و حامی خود خواهد یافت.«وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَکی مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً»
اگر این توفیق از طرف خداوند برای انسانی که زمینۀ آن را ایجاد کرده است، رفیق راه شد، موانع از سر راه او برداشته می شود و در یک زمان بسیار کوتاه، با پیروز شدن در یک امتحان الهی و یا جذب یک نظر ولائی، راه طولانی سیر و سلوک را پیموده و به مقصد خواهد رسید و خوشا به حال این گونه افراد که در طول تاریخ بسیار بوده اند.
برای رسیدن به هر مقصدی باید از راهی که به آن مقصد منتهی می شود، عبور کرد و طیّ مسیر در هر راه و مسیری، محتاج کمک و راهنمایی است. اگر کسی بنا داشته باشد به یک مسافرت معمولی برود، قطعاً از نقشۀ راه بی نیاز نخواهد بود، مسلماً راهنمائی کسانی که آن مسیر را پیموده اند و به موانع راه و پیچ و خم موجود در آن واقفند، فوائد فراوانی در راستای سهولت طی مسیر دارد و از موانع موجود در آن خواهد کاست. با یک مقایسۀ ساده این نتیجه حاصل می شود که اگر یک مسافرت عادی تا این مقدار نیازمند کمک و راهنمائی باشد، حرکت به سوی خدای سبحان با آن موانعی که بر سر راه دارد، راهنمایانی می طلبد که علاوه بر وقوف کامل بر جزئیّات مسیر حرکت، قادر به برطرف کردن موانع موجود باشند و بتوانند دست انسان را گرفته، به آن مقصد اعلی برسانند، از سوی دیگر دعوت بندگان به مقصدی خاص، بدون نمایش نقشه راه و ارسال راهنما، با حکمت خداوند حکیم سازگار نیست بنابراین حق تعالی با انزال کتب آسمانی به ویژه قرآن کریم و ارسال رسولان و اوصیای ایشان«علیهم السّلام»، به ویژه چهارده معصوم«علیهم السّلام»، حجّت را بر بندگان خویش تمام کرده و بر همین اساس انسان را به سوی خویش فرا می خواند.
خداوند تعالی در آیات متعدّدی از قرآن مجید به صورت مستقیم و غیرمستقیم راه را به جویندگان حقیقت نشان می دهد. پیامبر اکرم«صلّی الله علیه وآله وسلّم» و اهل بیت گرامی ایشان«علیهم السّلام» که مبیّن قرآن هستند نیز، در روایات فراوانی سلوک معنوی آدمی را متذکّر شده و به گونه ای مسیر حرکت را برای سالک هموار می کنند که گویی او را به مقصد رسانیده اند. بنابراین سالک باید در پرتو نور قرآن کریم و عترت«علیهم السّلام» راه طولانی تقرّب به سوی پروردگار متعال را بپیماید تا گمراه نشود.
*تدوین برنامۀ رسالت پیامبر«صلّی الله علیه وآله وسلّم» توسّط خداوند
هنگامی که پیامبر اکرم«صلّی الله علیه وآله وسلّم» به پیامبری مبعوث شدند، هیچ فضیلت بارزی در جامعۀ عرب جاهلی عربستان ملاحظه نمی شد.
پیامبر گرامی اسلام«صلّی الله علیه وآله وسلّم» در جامعه ای عاری از فضائل و پر از رذائل و در حالی که شقاوت و جهالت سر تا پای آن جامعه را فرا گرفته بود، به پیامبری برانگیخته شدند. اوّلین آیاتی که بر پیامبر اکرم«صلّی الله علیه وآله وسلّم» نازل شد نیز، آیات تربیتی و آموزشی بود. "بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَقَ، خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ، اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأکْرَمُ، الَّذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ، عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ "؛ این آیات شریف، به قول اهل ادب «براعت استهلال» قرآن کریم است و لزوم آموزش و پرورش را نمایان می سازد. به عبارت روشن تر قرآن که یک کتاب تربیتی و آموزشی است، با این چند آیه، برنامۀ تربیتی و پرورشی پیامبر اکرم«صلّی الله علیه وآله وسلّم» را تا روز قیامت تعیین فرموده است. بر اساس این آیات شریف، پیامبر خاتم«صلّی الله علیه وآله وسلّم»، معلّم آموزشی و پرورشی بشریّت است، آن نبیّ گرامی«صلّی الله علیه وآله وسلّم»، فرستاده شده تا با تبیین قرآن کریم، انسان ها را تربیت کند و آنان را به مقام آدمیّت برساند، خودسازی و تهذیب نفس را به بندگان آموزش دهد و آنان را به دو بال علم و عمل مجهّز کند تا بتوانند پرواز کنند.
*دستورالعملی ارزنده برای سیر و سلوک
پیامبر گرامی«صلّی الله علیه وآله وسلّم» پس از مبعوث شدن به رسالت و دریافت برنامۀ آموزشی، از غار حرا به خانه بازگشتند. باری سنگین بر دوش آن رسول گرامی«صلّی الله علیه وآله وسلّم» آمده بود: «إِنَّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقیلاً»، جبرئیل نازل شد و آیات اوّل سورۀ مزّمّل را آورد، در حقیقت با یک دستورالعمل دوازده گانه که بهترین ابزار کار برای تحمّل آن بار سنگین بود، بر پیامبر اکرم«صلّی الله علیه وآله وسلّم» وارد شد. «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم، یا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ، قُمِ اللَّیْلَ إِلاَّ قَلیلاً، نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلیلاً، أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتیلاً، إِنَّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقیلاً، إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قیلاً، إِنَّ لَکَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَویلاً، وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتیلاً، رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکیلاً، وَ اصْبِرْ عَلی ما یَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمیلاً»؛ ای جامه بر خود پیچیده، شب را جز اندکی (برای نماز و عبادت) برخیز، نصف شب را یا اندکی از نصف کم کن (یک سوّم آن را)، یا بر نصف بیفزای (دو سوّم آن را)، و قرآن را با ترتیل (شمرده و آرام) تلاوت کن، همانا بار سنگینی به دوش تو آمده است و شب بیداری، موجب تقویت اراده و شرح صدر و قاطعیّت در گفتار است و باید در روز نظیر یک ستاره کوشا باشی و نام پروردگار خود را یاد کن و(در دل) از همه چیز به سوی او منقطع شو، همان خدایی که پروردگار مشرق و مغرب است، جز او معبودی نیست، پس او را وکیل خود ساز، و بر آنچه می گویند (از نسبت های ناروا) صبر کن و از آنها به وجهی نیکو دوری گزین.
خداوند متعال در این آیات شریفه می فرماید: یا رسول الله که عبای نبوّت به دوش تو آمده است، از این دستورالعمل کمک بگیر:
اوّل: شب زنده داری؛ «قُمِ اللَّیْلَ إِلاَّ قَلیلا»
دوّم: نماز شب(تهجّد)؛ «إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قیلا»
سوّم: تمسّک به قرآن؛ «وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتیلاً»
چهارم: اراده؛« إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً»
پنجم: قاطعیّت در گفتار؛ «وَ أَقْوَمُ قیلا»
ششم: فعّالیّت مدام؛ «إِنَّ لَکَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَویلاً»
هفتم: ذکر مدام؛ «وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ»
هشتم و نهم: دعا و انقطاع الی الله؛ «وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتیلاً»
دهم: توکّل؛ «رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکیلاً»
یازدهم: صبر؛ «فَاصْبِرْ عَلی ما یَقُولُون»
دوازدهم: سعۀ صدر؛ «وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمیلا»
بدین ترتیب خداوند متعال برای یاری رساندن به پیامبر«صلّی الله علیه وآله وسلّم» در راه پرمشقّتی که لازم بود آن حضرت بپیماید، یک دستورالعمل که مشتمل بر دوازده بخش بود، ابلاغ فرمود. در واقع خدای سبحان با ابلاغ این دستورالعمل، برنامۀ رسالت پیامبر«صلّی الله علیه وآله وسلّم» را تدوین فرموده است، برنامۀ جامعی که نقشی اساسی و حسّاس، در امر رسالت برای پیامبر«صلّی الله علیه وآله وسلّم» ایفا کرد. پیامبر اکرم«صلّی الله علیه وآله وسلّم» با استفاده از این دستورالعمل، فعّالیّت تبلیغی و رسالت خویش را آغاز کردند و پس از تحمّل شداید و پشت سر گذاشتن موانع فراوان و فشارهای کفّار، توانستند در مدّت کوتاهی جامعۀ عرب جاهلی را دگرگون سازند و با یک انقلاب دفعی، افرادی مهذّب و باتقوا تربیت کنند.
از میوه های شیرین درخت نبوی، تربیت و پرورش انسان های با فضیلت و بامعرفت بود، آن حضرت علف های هرز رذالت و پستی را از دل آنان ریشه کن و نهال فضایل را در سینۀ آنان غرس کرد و فطرت پاک آنان نیز در رشد و به ثمر نشستن نهال فضائل مؤثّر واقع شد و یکی دو سال از بعثت نگذشته بود که شجرۀ طیّبۀ اسلام، به بار نشست و مکتب نجات بخش این دین جهان شمول، سراسر گیتی را متوجّه خویش ساخت.
ثمرات حیات بخش بعثت پیامبر«صلّی الله علیه وآله وسلّم»، در سایۀ اهتمام آن حضرت و اصحاب ایشان به دستورالعمل و برنامه ای که از جانب خداوند حکیم در سورۀ مزّمّل نازل شد، تحقّق یافت لذا می توان گفت آن دستورالعمل، در واقع برنامۀ سلوک معنوی مسلمانان، مشتمل بر راهکارهایی برای خودسازی آنان بود. برخی از مسلمانان صدر اسلام با عمل به این برنامه و پیروی از پیامبر اکرم«صلّی الله علیه وآله وسلّم»، به مقام آدمیّت نائل آمدند. منازل سیر و سلوک را یکی پس از دیگری پیمودند تا "فانی فی الله " شدند. از این رو این دستورالعمل تربیتی می تواند به عنوان یک برنامه، فرا راه سالک قرار گیرد و او را در حرکتی که پیش رو دارد، یاری کند. خداوند متعال به گونه ای حکیمانه و با توجّه به موانع و مشکلاتی که پیامبر«صلّی الله علیه وآله وسلّم» در مسیر حرکت خود دارد، به تدوین این دستورالعمل پرداخته و ناگفته پیدا است که فقط با عمل به چنین برنامه ای می توان بر شدائد و سختی ها فائق آمد و همچون پیامبر«صلّی الله علیه وآله وسلّم» پیروز میدان شد. بنابراین موفّقیّت در میدان سیر و سلوک و عبور از سختی ها و موانع موجود در مسیر حرکت به سوی خدا، تنها با برنامه ای که ذات باری تعالی برای سخت ترینِ کارها تنظیم و تدوین فرموده، امکان پذیر است، هر که اهل سیر و سلوک باشد و رسیدن به مقامات عالیۀ عرفانی را به عنوان چشم انداز پیش روی خود رقم زده باشد، با عمل به این دستورالعمل می تواند به مطلوب خود برسد.
منبع: مقدمه کتاب سیر و سلوک آیت الله مظاهری