(1)
پیمان های الهی که در این آیه مطرح گردیده، متعدّد است:
خداوند از انبیا پیمان گرفته تا آیات و معارف الهی را به مردم بگویند.«واذ اخذنا من النبییّن میثاقهم»(2)
از اهل کتاب تعهّد گرفته تا کتمان حقایق نکنند و به بشارت های تورات و انجیل که درباره پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آمده، عمل کنند.«و اذ اخذاللَّه میثاق الذّین اوتوا الکتاب»(3)
از عامّه مردم نیز عهد گرفته، به فرمان الهی عمل کرده و راه شیطان را رها کنند.«و اذ اخذ ربّک من بنی آدم»(4) وفای به عهد، کمالی است که خداوند خود را به آن ستوده است؛ «ومن اوفی بعهده من اللَّه»(5) کیست که بهتر از خدا به پیمانش وفا کند؟. وفای به عهد حتّی نسبت به مشرکان لازم است؛ «فاتموا الیهم عهدهم الی مدّتهم»(6) تا پایان مدّت قرارداد به پیمانی که با مشرکان بسته اید وفادار باشید. همچنین در آیه ی 25 سوره ی رعد پیمان شکنان لعنت شده اند.«و الذین ینقضون عهد الله... لهم اللعنه»
در اسلام وفای به عهد واجب است؛ حتّی نسبت به کفّار و عهدشکن، منافق معرّفی شده، هر چند که اهل نماز باشد. رسول خداصلی الله علیه وآله فرمودند: «لا دین لمن لاعهد له»(7) آن کس که پایبند تعهّدات خود نیست، دین ندارد.
خداوند در این آیه بیان کرده که پیوند و رابطه ی با گروه هایی لازم است: «امر اللَّه به ان
ص:200
1- 1305. ذیل آیه 27 سوره بقره.
2- 1306. احزاب، 7.
3- 1307. آل عمران، 187.
4- 1308. اعراف، 172.
5- 1309. توبه، 111.
6- 1310. توبه، 4.
7- 1311. بحار، ج 72، ص 198.
یوصل» در روایات آن گروه ها چنین معرّفی شده اند: رهبران آسمانی، دانشمندان، خویشاوندان، مؤمنان، همسایگان و اساتید. و هرکس رابطه ی خود را با این افراد قطع کند، علاوه بر این که مورد توبیخ خداوند است، خسارت می بیند؛ زیرا جلو رشد و تکاملی را که در سایه این ارتباطات می توانسته داشته باشد، گرفته است.
در قرآن عهد دو گونه آمد است؛یکی عهد و پیمانی که مردم با یکدیگر می بندند و باید به آن وفادار باشند. دیگری عهد و پیمانی است که خداوند برای رهبری یک جامعه، بر عهده ی پیامبر یا امام قرار می دهد که این عهد همان مقام الهی است. «لاینال عهدی الظالمین»(1)
بخشی از پیمان های الهی که این آیه بر آن تأکید می کند، همان پیمان های فطری است که خداوند در نهاد همه افراد بشر قرار داده است. چنانکه حضرت علی علیه السلام فلسفه ی نبوّت را شکوفا کردن پیمان فطری می داند: «و واتر الیهم انبیائه لیستأدوهم میثاق فطرته»(2)
سؤال: عهد خداوند چیست؟
پاسخ: عهد خداوند متعدداست، از جمله؛ رهبری آسمانی؛ «لا ینال عهدی الظالمین» و از روایات استفاده می شود که نماز، عهد خداوند است. هرگونه تعهّدی که انسان بین خود و خدا داشته باشد، عهد الهی است. قوانین عقلی، فکری و احکام الهی که هر یک مصداق عهد الهی می باشند.
علاّمه مجلسی قدس سره به دنبال آیه ی؛ «ویقطعون ما امر اللَّه به ان یوصل»(3) یکصد و ده حدیث در باره ی اهمیت صله ی رحم، بیان کرده، آنها را مورد بحث قرار داده است.(4) در اینجا برخی از نکات جالبی که در آنها آمده را نقل می کنیم:
ص:201
1- 1312. بقره، 124.
2- 1313. نهج البلاغه، خطبه 1.
3- 1314. رعد، 25.
4- 1315. بحار، ج 71، ص 87.