(1)
آیات وروایات، برای عبادت شیوه ها وشرایطی را بیان نموده است که در جای خود بحث خواهد شد؛ ولی چون این آیه، اوّلین فرمان الهی خطاب به انسان در قرآن است، سرفصل هایی را بیان می کنیم تا مشخّص شود، عبادت باید چگونه باشد:
1. عبادت مأمورانه؛ یعنی طبق دستور او و بدون کم و زیاد و خرافات.
2. عبادت آگاهانه، تا بدانیم مخاطب و معبود ما کیست. «حتّی تعلموا ماتقولون»(2)
3. عبادت خالصانه. «و لایشرک بعباده ربّه احداً»(3)
4. عبادت خاشعانه. «فی صلاتهم خاشعون»(4)
5. عبادت مخفیانه. پیامبرصلی الله علیه وآله فرمودند: «أعظم العباده أجراً أخفاها»(5) عبادتی بزرگترین پاداش را دارد که پنهانی باشد.
6. عبادت عاشقانه. پیامبرصلی الله علیه وآله فرمودند: «أفضل النّاس مَن عَشق العباده»(6) برترین مردم کسی است که عاشق عبادت باشد.
و خلاصه مطلب این که برای عبادت سه نوع شرط است؛
الف) شرط صحّت، نظیر؛ طهارت وقبله.
ب) شرط قبول، نظیر؛ تقوا.
ج) شرط کمال، نظیر؛ این که عبادت؛ آگاهانه، خاشعانه، مخفیانه وعاشقانه و... باشد.(7)
سؤال: در قرآن آمده است: «واعبد ربّک حتّی یاتیک الیقین»(8) یعنی، عبادت کن تا به یقین برسی. پس آیا اگر کسی به یقین رسید، دیگر نیازی به نماز خواندن ندارد؟!
پاسخ: اگر گفتیم: نردبان بگذار تا دستت به شاخه بالای درخت برسد، معنایش این نیست که هرگاه دستت به شاخه رسید، نردبان را بردار. چون در این صورت سقوط حتمی است. کسی
ص:160
1- 1017. ذیل آیه 21 سوره بقره.
2- 1018. نساء، 43.
3- 1019. کهف، 110.
4- 1020. مؤمنون، 2.
5- 1021. بحار، ج 70، ص 251.
6- 1022. بحار، ج 70، ص 253.
7- 1023. برای تفصیل بیشتر می توانید به کتاب «پرتوی از اسرار نماز» و «تفسیر نماز» نوشته مؤلف، مراجعه کنید.
8- 1024. حجر، 69.
که از عبادت جدا شد، مثل کسی است که از آسمان سقوط کند؛ «فکانّما خرّ من السماء» بعلاوه کسانی هم که به یقین رسیده اند، مانند: رسول خدا و امامان معصوم، لحظه ای دست از عبادت برنداشتند؛ بنابراین، مراد آیه بیان آثار عبادت است، نه تعیین محدوده ی عبادت که راه کمال پایان ندارد.