آیات
1. وَ الَّذینَ یَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ وَ إِذا ما غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ [1]
همان كسانى كه از گناهان بزرگ و اعمال زشت اجتناب مىورزند، و هنگامى كه خشمگین شوند عفو مىكنند
2. وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونی مِنْ بَعْدی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَ أَلْقَى الْأَلْواحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونی وَ كادُوا یَقْتُلُونَنی فَلا تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْداءَ وَ لا تَجْعَلْنی مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمینَ [2]
و هنگامى كه موسى خشمگین و اندوهناك به سوى قوم خود بازگشت، گفت: پس از من، بد جانشینانى برایم بودید (و آیین مرا ضایع كردید)! آیا در مورد فرمان پروردگارتان (و تمدید مدّت میعاد او)، عجله نمودید (و زود قضاوت كردید؟!) سپس الواح را افكند، و سر برادر خود را گرفت (و با عصبانیت) به سوى خود كشید او گفت: فرزند مادرم! این گروه، مرا در فشار گذاردند و ناتوان كردند و نزدیك بود مرا بكشند، پس كارى نكن كه دشمنان مرا شماتت كنند و مرا با گروه ستمكاران قرار مده!
3. وَ لَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَ فی نُسْخَتِها هُدىً وَ رَحْمَةٌ لِلَّذینَ هُمْ لِرَبِّهِمْ یَرْهَبُونَ [3]
هنگامى كه خشم موسى فرو نشست الواح (تورات) را برگرفت و در نوشتههاى آن، هدایت و رحمت براى كسانى بود كه از پروردگار خویش مىترسند (و از مخالفت فرمانش بیم دارند)
4. وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنادى فِی الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّی كُنْتُ مِنَ الظَّالِمینَ [4]
و ذا النون [یونس] را (به یاد آور) در آن هنگام كه خشمگین (از میان قوم خود) رفت و چنین مىپنداشت كه ما بر او تنگ نخواهیم گرفت (امّا موقعى كه در كام نهنگ فرو رفت،) در آن ظلمتها (ى متراكم) صدا زد: (خداوندا!) جز تو معبودى نیست! منزّهى تو! من از ستمكاران بودم!
روایات
الكافی
بَابُ الْغَضَبِ
1- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّكُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْغَضَبُ یُفْسِدُ الْإِیمَانَ كَمَا یُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَل [5]
رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله فرمود: غضب ایمان را فاسد كند چنان كه سركه عسل را.
2- أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُیَسِّرٍ قَالَ ذُكِرَ الْغَضَبُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ ع فَقَالَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیَغْضَبُ فَمَا یَرْضَى أَبَداً حَتَّى یَدْخُلَ النَّارَ فَأَیُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ عَلَى قَوْمٍ وَ هُوَ قَائِمٌ فَلْیَجْلِسْ مِنْ فَوْرِهِ ذَلِكَ فَإِنَّهُ سَیَذْهَبُ عَنْهُ رِجْزُ الشَّیْطَانِ وَ أَیُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ عَلَى ذِی رَحِمَ فَلْیَدْنُ مِنْهُ فَلْیَمَسَّهُ فَإِنَّ الرَّحِمَ إِذَا مُسَّتْ سَكَنَت [6]
میسر گوید: خدمت امام باقر علیه السّلام از غضب سخن بمیان آمد. حضرت فرمود: همانا مرد غضب میكند و تا داخل دوزخ نشود، هرگز راضى نگردد (تا مرتكب گناهى نشود خشمش تسكین نیابد) پس هر كس بر مردمى خشمگین شد، و ایستاده بود، باید فورى بنشیند، تا پلیدى شیطان از او دور شود، و هر كس بر خویشاوندش غضب كند باید نزدیك او رود و تنش را مس كند (مثلا دست به دست او ساید) زیرا خویشاوند هر گاه مس شود آرامش یابد.
شرح:
علما براى چاره و علاج غضب دو راه علمى و عملى ذكر كردهاند. راه علمیش آنست كه بنده خدا تفكر كند در آیات و اخبارى كه در مذمت غضب و خشم و ستایش عفو و حلم و كظم غیظ وارد شده است و راه عملیش آنست كه: چون خشمگین شود، اعوذ باللَّه من الشیطان الرجیم بگوید و با آب سرد وضو بگیرد یا غسل كند و اگر ایستاده است بنشیند و اگر نشسته دراز كشد و اگر بر فامیل و خویشاوندش غضب كرده نزدیك او رود و دست ببدن او گذارد.
3- عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الْغَضَبُ مِفْتَاحُ كُلِّ شَر [7]
امام صادق علیه السّلام فرمود: غضب كلید هر شرى است.
4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُ أَبِی ع یَقُولُ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ص رَجُلٌ بَدَوِیٌّ فَقَالَ إِنِّی أَسْكُنُ الْبَادِیَةَ فَعَلِّمْنِی جَوَامِعَ الْكَلَامِ فَقَالَ آمُرُكَ أَنْ لَا تَغْضَبَ فَأَعَادَ عَلَیْهِ الْأَعْرَابِیُّ الْمَسْأَلَةَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ حَتَّى رَجَعَ الرَّجُلُ إِلَى نَفْسِهِ فَقَالَ لَا أَسْأَلُ عَنْ شَیْءٍ بَعْدَ هَذَا مَا أَمَرَنِی رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَّا بِالْخَیْرِ قَالَ وَ كَانَ أَبِی یَقُولُ أَیُّ شَیْءٍ أَشَدُّ مِنَ الْغَضَبِ إِنَّ الرَّجُلَ لَیَغْضَبُ فَیَقْتُلُ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ* وَ یَقْذِفُ الْمُحْصَنَة [8]
امام صادق علیه السّلام فرمود: شنیدم پدرم میفرمود: مردى بیابانى خدمت رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله آمد و عرضكرد: من صحرا نشینم (و چون نمیتوانم همیشه از خدمت شما استفاده كنم) كلمات جامعى بمن بیاموز، فرمود: دستورت میدهم كه غضب مكن، مرد عرب درخواست خود را سه بار تكرار كرد (و همان جواب را شنید) تا آن مرد بخود آمد و گفت: دیگر سؤالى نمیكنم، رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله جز بخیر مرا دستور نفرمود (زیرا همان غضب نكردن مرا از دشنام و تهمت و آزار مسلمان و چاقوكشى و آدم كشى و گناهان دیگر باز میدارد) سپس فرمود: پدرم میفرمود: سختتر از غضب چه چیز است؟ همانا مرد غضب میكند و در اثر آن مرتكب قتل نفسى كه خدا حرام كرده مىشود و زن پاكدامن را متهم میسازد.
5- عَنْهُ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَلِّمْنِی عِظَةً أَتَّعِظُ بِهَا فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِی عِظَةً أَتَّعِظُ بِهَا فَقَالَ لَهُ انْطَلِقْ وَ لَا تَغْضَبْ ثُمَّ أَعَادَ إِلَیْهِ فَقَالَ لَهُ انْطَلِقْ وَ لَا تَغْضَبْ ثَلَاثَ مَرَّات [9]
عبد الاعلى گوید: بامام صادق علیه السّلام عرضكردم: مرا اندرزى ده كه از آن پند گیرم، فرمود: مردى خدمت رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله آمد و عرضكرد: یا رسول اللَّه: اندرزى بمن بیاموز كه از آن پند گیرم، حضرت باو فرمود برو و غضب مكن، سپس تكرار كرد و باز حضرت فرمود: برو و غضب مكن تا سه بار.
6- عَنْهُ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ مَنْ كَفَّ غَضَبَهُ سَتَرَ اللَّهُ عَوْرَتَه [10]
امام صادق علیه السّلام میفرمود: هر كه غضب خود را نگه دارد، خدا عیب او را بپوشاند.
7- عَنْهُ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ حَبِیبٍ السِّجِسْتَانِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ مَكْتُوبٌ فِی التَّوْرَاةِ فِیمَا نَاجَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مُوسَى ع یَا مُوسَى أَمْسِكْ غَضَبَكَ عَمَّنْ مَلَّكْتُكَ عَلَیْهِ أَكُفَّ عَنْكَ غَضَبِی[11]
امام باقر علیه السّلام فرمود: در كتاب تورات در ضمن مناجات خداى عز و جل با موسى علیه السّلام است: كه: اى موسى خشم خود را از كسى كه ترا بر او مسلط ساختهام باز گیر تا خشم خود را از تو باز گیرم.
8- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ یَحْیَى بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى بَعْضِ أَنْبِیَائِهِ یَا ابْنَ آدَمَ اذْكُرْنِی فِی غَضَبِكَ أَذْكُرْكَ فِی غَضَبِی لَا أَمْحَقْكَ فِیمَنْ أَمْحَقُ- وَ ارْضَ بِی مُنْتَصِراً فَإِنَّ انْتِصَارِی لَكَ خَیْرٌ مِنِ انْتِصَارِكَ لِنَفْسِك [12]
امام صادق علیه السّلام فرمود: خداى عز و جل به یكى از پیغمبرانش وحى فرمود: اى پسر آدم در حال خشمت مرا یاد كن تا در حال خشمم ترا یاد كنم (قدرت مرا بیاد آور تا عفوم را شامل حالت گردانم) و با آنها. كه (در اثر خشم خود) نابودشان میكنم نابودت نكنم و بانتقامگیرى من (از دشمنانت) راضى باش، زیرا انتقامگیرى من براى تو بهتر از انتقام گرفتن تو براى خودت میباشد.
9. أَبُو عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ وَ زَادَ فِیهِ وَ إِذَا ظُلِمْتَ بِمَظْلِمَةٍ فَارْضَ بِانْتِصَارِی لَكَ فَإِنَّ انْتِصَارِی لَكَ خَیْرٌ مِنِ انْتِصَارِكَ لِنَفْسِك [13]
و در روایت دیگر مانند همین روایت ذكر نموده، ولى در آنجا افزوده است: و هر گاه مظلوم شدى و ستمى بتو رسید بانتقام گرفتن من براى خود راضى باش، زیرا انتقام گرفتن من براى تو بهتر از انتقامگیرى تو براى خودت میباشد.
10- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ إِنَّ فِی التَّوْرَاةِ مَكْتُوباً یَا ابْنَ آدَمَ اذْكُرْنِی حِینَ تَغْضَبُ أَذْكُرْكَ عِنْدَ غَضَبِی فَلَا أَمْحَقْكَ فِیمَنْ أَمْحَقُ وَ إِذَا ظُلِمْتَ بِمَظْلِمَةٍ فَارْضَ بِانْتِصَارِی لَكَ فَإِنَّ انْتِصَارِی لَكَ خَیْرٌ مِنِ انْتِصَارِكَ لِنَفْسِك [14]
اسحاق بن عمار گوید: شنیدم امام صادق علیه السّلام میفرمود: در تورات نوشته است: اى آدمیزاد، هر گاه خشم گیرى مرا بیاد آور تا ترا هنگام خشمم بیاد آورم و با آنها كه نابودشان میكنم نابودت نكنم و چون ستمى بر تو شد، به انتقامگیرى من براى خود راضى باش، زیرا انتقامگیرى من برایت از انتقامگیرى خودت بهتر است.
11- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی حَمَّادٍ جَمِیعاً عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِی خَدِیجَةَ عَنْ مُعَلَّى بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِیِّ ص یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِی قَالَ اذْهَبْ وَ لَا تَغْضَبْ فَقَالَ الرَّجُلُ قَدْ اكْتَفَیْتُ بِذَاكَ فَمَضَى إِلَى أَهْلِهِ فَإِذَا بَیْنَ قَوْمِهِ حَرْبٌ قَدْ قَامُوا صُفُوفاً وَ لَبِسُوا السِّلَاحَ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ لَبِسَ سِلَاحَهُ ثُمَّ قَامَ مَعَهُمْ ثُمَّ ذَكَرَ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ ص لَا تَغْضَبْ فَرَمَى السِّلَاحَ ثُمَّ جَاءَ یَمْشِی إِلَى الْقَوْمِ الَّذِینَ هُمْ عَدُوُّ قَوْمِهِ فَقَالَ یَا هَؤُلَاءِ مَا كَانَتْ لَكُمْ مِنْ جِرَاحَةٍ أَوْ قَتْلٍ أَوْ ضَرْبٍ لَیْسَ فِیهِ أَثَرٌ فَعَلَیَّ فِی مَالِی أَنَا أُوفِیكُمُوهُ فَقَالَ الْقَوْمُ فَمَا كَانَ فَهُوَ لَكُمْ نَحْنُ أَوْلَى بِذَلِكَ مِنْكُمْ قَالَ فَاصْطَلَحَ الْقَوْمُ وَ ذَهَبَ الْغَضَب [15]
امام صادق علیه السّلام فرمود: مردى به پیغمبر صلى اللَّه علیه و آله عرضكرد: یا رسول اللَّه! مرا تعلیم ده، فرمود: برو و غضب مكن، آن مرد گفت: همین مرا بس است و بجانب قبیله خود رفت، ناگاه در میان قومش جنگى بپا شد، و اسلحه پوشیده در برابر یك دیگر صف كشیدند، آن مرد هم چون چنان دید، اسلحه پوشید و بصف ایستاد، آنگاه سخن پیغمبر صلى اللَّه علیه و آله را بیاد آورد كه باو فرمود: غضب مكن سپس اسلحه را كنار گذاشت، و نزد مردمى كه دشمن قومش بودند آمد و گفت: اى مردم هر جراحت و قتل و زدن بىنشانهئى كه در افراد شما باشد بعهده من و من خونبهاى آن را بشما میپردازم (امام زخم نشانهدار را از زنندهاش بگیرید) آن مردم گفتند، هر چه چنین باشد بنفع شما و ما از شما بپرداخت این جریمه سزاوارتریم، سپس با یك دیگر صلح كردند و آن كینه از میان برفت.
12- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ إِنَّ هَذَا الْغَضَبَ جَمْرَةٌ مِنَ الشَّیْطَانِ تُوقَدُ فِی قَلْبِ ابْنِ آدَمَ وَ إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا غَضِبَ احْمَرَّتْ عَیْنَاهُ وَ انْتَفَخَتْ أَوْدَاجُهُ وَ دَخَلَ الشَّیْطَانُ فِیهِ فَإِذَا خَافَ أَحَدُكُمْ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِهِ فَلْیَلْزَمِ الْأَرْضَ فَإِنَّ رِجْزَ الشَّیْطَانِ لَیَذْهَبُ عَنْهُ عِنْدَ ذَلِك [16]
امام باقر علیه السّلام فرمود: (این غضب) (و خشمى كه در وجود شماست) شرارهئى است شیطانى كه در دل آدمیزاد شعلهور مىشود، و چون كسى از شما خشمگین شود، چشمانش سرخ شود و رگهاى گردنش ورم كند و شیطان در وجودش در آید، پس هر گاه كسى از شما از این حالت خویش بترسد، بزمین بچسبد، زیرا وسوسه شیطان در آن هنگام از او دور شود.
13- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الْغَضَبُ مَمْحَقَةٌ لِقَلْبِ الْحَكِیمِ وَ قَالَ مَنْ لَمْ یَمْلِكْ غَضَبَهُ لَمْ یَمْلِكْ عَقْلَه [17]
امام صادق علیه السّلام فرمود: غضب دل شخص حكیم را نابود كند (از این رو بجاى حكمت از او سفاهت بینند) و فرمود: هر كس مالك غضب خود نباشد، مالك عقل خود نخواهد بود.
14- الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ كَفَّ نَفْسَهُ عَنْ أَعْرَاضِ النَّاسِ أَقَالَ اللَّهُ نَفْسَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مَنْ كَفَّ غَضَبَهُ عَنِ النَّاسِ كَفَّ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عَنْهُ عَذَابَ یَوْمِ الْقِیَامَة [18]
رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله فرمود: كسى كه خود را از ریختن آبروى مردم نگهدارد، خدا در قیامت از [عیب] او درگذرد، و هر كه خشم خود را از مردم باز گیرد، خداى تبارك و تعالى عذاب روز قیامت را از او باز گیرد.
15- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ مَنْ كَفَّ غَضَبَهُ عَنِ النَّاسِ كَفَّ اللَّهُ عَنْهُ عَذَابَ یَوْمِ الْقِیَامَة [19]
امام باقر علیه السّلام فرمود: هر كه خشم خود را از مردم باز گیرد، خدا عذاب روز قیامت را از او باز گیرد.
بحارالأنوار
باب ذم الغضب و مدح التنمر فی ذات الله
1- ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ الْحَسَنِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ دَخَلَ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ ع عَلَى هَارُونَ الرَّشِیدِ وَ قَدِ اسْتَخَفَّهُ الْغَضَبُ عَلَى رَجُلٍ فَقَالَ لَهُ إِنَّمَا تَغْضَبُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَا تَغْضَبْ لَهُ بِأَكْثَرَ مِمَّا غَضِبَ لِنَفْسِهِ [20]
امام رضا علیه السّلام فرمودند: موسى بن جعفر علیهما السّلام بر هارون الرّشید وارد شدند- در حالى كه خشم و غضب بر مردى، هارون را از كوره بِدَر كرده بود- حضرت فرمودند: تو براى خدا غضب میكنى، پس بیش از آن مقدارى كه خدا در این مورد غضب مىكند، تو غضب نكن.
2- لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع لَا نَسَبَ أَوْضَعُ مِنَ الْغَضَبِ [21]
امام على علیه السلام : هیچ اصل و نسبى پست تر از خشم نیست.
3- لی، [الأمالی للصدوق] سُئِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع مَنْ أَحْلَمُ النَّاسِ قَالَ الَّذِی لَا یَغْضَبُ [22]
امام على علیه السلام ـ در پاسخ به پرسش از بردبارترین مردم ـ فرمود : كسى كه خشمگین نمى شود.
4- ل، [الخصال] أَبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ یُونُسَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ الْحَوَارِیُّونَ لِعِیسَى بْنِ مَرْیَمَ یَا مُعَلِّمَ الْخَیْرِ أَعْلِمْنَا أَیُّ الْأَشْیَاءِ أَشَدُّ فَقَالَ أَشَدُّ الْأَشْیَاءِ غَضَبُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالُوا فَبِمَ یُتَّقَى غَضَبُ اللَّهِ قَالَ بِأَنْ لَا تَغْضَبُوا قَالُوا وَ مَا بَدْءُ الْغَضَبِ قَالَ الْكِبْرُ وَ التَّجَبُّرُ وَ مَحْقَرَةُ النَّاسِ [23]
امام رضا علیه السلام : حواریون به حضرت عیسى علیه السلام عرض کردند: ای معلم خوبیها به ما بگو : سخت ترین چیزها چیست؟ حضرت فرمود : سخت ترین چیزها خشم خداست. عرض كردند : چگونه مى توان خود را از خشم خدا نگه داشت؟ فرمود : به این كه خشمگین نشوید. پرسیدند: ریشه خشم چیست؟ فرمود: خود بزرگ بینى و گردن فرازى و حقیر شمردن مردم.
5- ل، [الخصال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ ابْنِ مَعْبَدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَتَعَوَّذُ فِی كُلِّ یَوْمٍ مِنْ سِتٍّ مِنَ الشَّكِّ وَ الشِّرْكِ وَ الْحَمِیَّةِ وَ الْغَضَبِ وَ الْبَغْیِ وَ الْحَسَدِ [24]
امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلى الله علیه و اله هر روز از شش چیز به خدا پناه مىبرد: شك و شرك و تعصب و غضب و ستم و حسد.
6- ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ الْبَغْدَادِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَنْبَسَةَ عَنْ بَكْرِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الرِّضَا عَنْ أَبِیهَا عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ وَ عَمِّهِ زَیْدٍ عَنْ أَبِیهِمَا عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ وَ عَمِّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ كَفَّ غَضَبَهُ كَفَّ اللَّهُ عَنْهُ عَذَابَهُ وَ مَنْ حَسُنَ خُلْقُهُ بَلَغَهُ اللَّهُ دَرَجَةَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ [25]
رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله فرمود كسى كه غضب و خشم خود را نگه دارد خداوند عذابش را از او نگه خواهد داشت و كسى كه خوشخلق باشد خداوند او را بدرجه روزهدار شب زندهدار میرساند.
7- ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الرَّزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى الْقَیْسِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِیِّ ص یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِی عَمَلًا لَا یُحَالُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْجَنَّةِ قَالَ لَا تَغْضَبْ وَ لَا تَسْأَلِ النَّاسَ شَیْئاً وَ ارْضَ لِلنَّاسِ مَا تَرْضَى لِنَفْسِكَ الْخَبَرَ [26]
مردى به پیامبر صلى الله علیه و آله عرض كرد : اى رسول خدا! مرا كارى بیاموز كه میان آن كار و بهشت حایلى نباشد. حضرت فرمود : خشمگین مشو، و از مردم نیز چیزى مخواه . و برای مردم بپسند آنچه برای خود می پسندی.
8- ثو، [ثواب الأعمال] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ عَمِیرَةَ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ مَنْ كَفَّ غَضَبَهُ سَتَرَ اللَّهُ عَوْرَتَهُ [27]
امام صادق علیه السلام : هر كه خشم خود را نگه دارد، خداوند عیب او را بپوشاند.
9- ضا، [فقه الرضا علیه السلام] أَرْوِی أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ الْعَالِمَ أَنْ یُعَلِّمَهُ مَا یَنَالُ بِهِ خَیْرَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ لَا یُطَوِّلَ عَلَیْهِ فَقَالَ لَا تَغْضَبْ [28]
مردی از امام علیه السلام خواست تا چیزی مختصر به او بیاموزد که به واسطه آن به خیر دنیا و آخرت برسد. امام فرمود: غضب مکن!
10- شی، [تفسیر العیاشی] عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع یَقُولُ إِنَّ أَحَدَكُمْ لَیَغْضَبُ فَمَا یَرْضَى حَتَّى یَدْخُلَ بِهِ النَّارَ فَأَیُّمَا رَجُلٍ مِنْكُمْ غَضِبَ عَلَى ذِی رَحِمِهِ فَلْیَدْنُ مِنْهُ فَإِنَّ الرَّحِمَ إِذَا مَسَّتْهَا الرَّحِمُ اسْتَقَرَّتْ ...[29]
اصبغ بن نباته گوید: از على علیه السّلام شنیدم فرمودند: گاهی می شود که یكى از شما غضب میكند و تا آنجا پیش میرود که داخل آتش میگردد، پس هر یك از شما كه بر ارحام خود غضب كردید خود را به او نزدیك سازید چرا که ارحام هنگامى كه یکدیگر را لمس می کنند آرام میشوند.
11- ختص، [الإختصاص] قَالَ الصَّادِقُ ع كَانَ أَبِی مُحَمَّدٌ ع یَقُولُ أَیُّ شَیْءٍ أَشَرُّ مِنَ الْغَضَبِ إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا غَضِبَ یَقْتُلُ النَّفْسَ وَ یَقْذِفُ الْمُحْصَنَةَ [30]
امام صادق علیه السلام فرمود: پدرم می فرمود: چه چیزی بدتر از خشم است. چرا که گاهی انسان خشمگین می شود و مرتکب آدمکشی و یا تهمت به زن پاکدامن می شود.
12- ین، [كتاب حسین بن سعید و النوادر] فَضَالَةُ عَنِ ابْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ جَاءَ أَعْرَابِیٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِی شَیْئاً وَاحِداً فَإِنِّی رَجُلٌ أُسَافِرُ فَأَكُونُ فِی الْبَادِیَةِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ لَا تَغْضَبْ فَاسْتَیْسَرَهَا الْأَعْرَابِیُّ فَرَجَعَ إِلَى النَّبِیِّ ص فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِی شَیْئاً وَاحِداً فَإِنِّی أُسَافِرُ فَأَكُونُ فِی الْبَادِیَةِ فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ ص لَا تَغْضَبْ فَاسْتَیْسَرَهَا الْأَعْرَابِیُّ فَرَجَعَ فَأَعَادَ السُّؤَالَ فَأَجَابَهُ رَسُولُ اللَّهِ فَرَجَعَ الرَّجُلُ إِلَى نَفْسِهِ وَ قَالَ لَا أَسْأَلُ عَنْ شَیْءٍ بَعْدَ هَذَا إِنِّی وَجَدْتُهُ قَدْ نَصَحَنِی وَ حَذَّرَنِی لِئَلَّا أَفْتَرِیَ حِینَ أَغْضَبُ وَ لِئَلَّا أَقْتُلَ حِینَ أَغْضَبُ
وَ قَالَ إِنَّ إِبْلِیسَ كَانَ مَعَ الْمَلَائِكَةِ وَ كَانَتِ الْمَلَائِكَةُ تَحْسَبُ أَنَّهُ مِنْهُمْ وَ كَانَ فِی عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُ لَیْسَ مِنْهُمْ فَلَمَّا أُمِرَ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ حَمِیَ وَ غَضِبَ فَأَخْرَجَ اللَّهُ مَا كَانَ فِی نَفْسِهِ بِالْحَمِیَّةِ وَ الْغَضَبِ [31]
امام صادق علیه السّلام فرمودند: یك نفر عرب بیابانى خدمت رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله آمد و عرض كرد: یا رسول الله چیزى بمن یاد بده من مسافر هستم و در بیابان زندگى میكنم رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله به او فرمودند: غضب نكن اعرابى آن را بسیار ساده تلقى كرد، بار دیگر پرسید من در بیابان زندگى میكنم بمن چیزى تعلیم فرمائید رسول خدا باز همان سخن را تكرار كردند آن مرد بار سوم سخن را تكرار نمود رسول الله همان را گفت. اعرابى با خود گفت دیگر از چیزی سوال نکنم . او مرا نصیحت كرد و تحذیر نمود كه در هنگام غضب افتراء نبندم و كسى را نكشم.
و فرمود: شیطان با فرشتگان زندگى میكرد و آنها خیال میكردند از آنها میباشد، ولى خداوند میدانست از آنها نیست، هنگامى كه مامور شد به آدم سجده كند تعصب به خرج داد و غضب كرد خداوند به همین جهت او را از مقامش طرد كرد و از بهشت بیرون نمود.
13- نهج، [نهج البلاغة] قَالَ ع الْحِدَّةُ ضَرْبٌ مِنَ الْجُنُونِ لِأَنَّ صَاحِبَهَا یَنْدَمُ فَإِنْ لَمْ یَنْدَمْ فَجُنُونُهُ مُسْتَحْكَمُ [32]
امام على علیه السلام : عصبانیت نوعى دیوانگى است زیرا آدم عصبانى پشیمان مى شود و اگر پشیمان نشود دیوانگى اش قطعى و ثابت است.
14. نهج البلاغة : عنه علیه السلام ـ مِـن كتـابٍ لَـهُ إلَـى الحــارِثِ الهَمْدانیِّ ـ : و احذَرِ الغَضَبَ ؛ فإنّهُ جُندٌ عَظیمٌ مِن جُنودِ إبلیسَ [33]
امام على علیه السلام ـ در نامه خود به حارث همدانى ـ نوشت : از خشم بپرهیز كه آن لشكرى بزرگ از سپاه شیطان است.