حکمت 331 نهج البلاغه : قدرت و حاكميّت انديشه

حکمت 331 نهج البلاغه : قدرت و حاكميّت انديشه

متن اصلی حکمت 331 نهج البلاغه

موضوع حکمت 331 نهج البلاغه

ترجمه مرحوم فیض

ترجمه مرحوم شهیدی

شرح ابن میثم

ترجمه شرح ابن میثم

شرح مرحوم مغنیه

شرح شیخ عباس قمی

شرح منهاج البراعة خویی

شرح لاهیجی

شرح ابن ابی الحدید

شرح نهج البلاغه منظوم

متن اصلی حکمت 331 نهج البلاغه

331 وَ قَالَ عليه السلام الْعِلْمُ عِلْمَانِ مَطْبُوعٌ وَ مَسْمُوعٌ وَ لَا يَنْفَعُ الْمَسْمُوعُ إِذَا لَمْ يَكُنِ الْمَطْبُوعُ

موضوع حکمت 331 نهج البلاغه

قدرت و حاكميّت انديشه

(سياسى)

ترجمه مرحوم فیض

331- امام عليه السّلام (در باره علم) فرموده است 1- علم بر دو نوع است: يكى علم مطبوع و علمى كه طبيعىّ و فطرىّ (اثرش در كردار آشكار) باشد و ديگرى علم مسموع و شنيده شده (از راه آموختن و مطالعه) و علم مسموع سود ندهد هر گاه مطبوع نباشد (شخص را بحقائق معارف نرسانده نيك بخت نگرداند).

( . ترجمه وشرح نهج البلاغه(فیض الاسلام)، ج 6 ، صفحه ی 1245 و 1246)

ترجمه مرحوم شهیدی

338 [و فرمود:] دانش دو گونه است: در طبيعت سرشته، و به گوش هشته، و به گوش هشته سود ندهد اگر در طبيعت سرشته نبود.

( . ترجمه نهج البلاغه شهیدی، ص 420)

شرح ابن میثم

321- و قال عليه السّلام:

الْعِلْمُ عِلْمَانِ مَطْبُوعٌ وَ مَسْمُوعٌ- وَ لَا يَنْفَعُ الْمَسْمُوعُ إِذَا لَمْ يَكُنِ الْمَطْبُوعُ

المعنى

أراد بالمطبوع العقل بالملكة و هو الاستعداد بالعلوم الضروريّة للانتقال منها إلى العلوم المكتسبة و المسموعة من العلماء فإنّ من لا يكون له ذلك الاستعداد لا ينتفع بما يسمعه من العلوم و لا يتمكّن من اكتسابه. و قيل: أراد بالمطبوع ما يعلم من الاصول بطبيعة العقل كالتوحيد و العدل، و بالمسموع العلوم الشرعيّة الّتي هى فرع العقليّة. إذ لا ينتفع بفرع من دون أصله.

( . شرح نهج البلاغه ابن میثم، ج 5، ص 408 و 409)

ترجمه شرح ابن میثم

321- امام (ع) فرمود:

الْعِلْمُ عِلْمَانِ مَطْبُوعٌ وَ مَسْمُوعٌ- وَ لَا يَنْفَعُ الْمَسْمُوعُ إِذَا لَمْ يَكُنِ الْمَطْبُوعُ

ترجمه

«علم بر دو نوع است: يكى علم طبيعى و فطرى، ديگرى علم شنيده، كه علم شنيده تا مطبوع نباشد بى فايده است».

شرح

مقصود امام (ع) از علم مطبوع، عقل بالملكه است، يعنى استعداد به وسيله علوم بديهى و ضرورى براى رسيدن به علوم اكتسابى، و مقصود از علم مسموع، همان شنيده هاى از دانشمندان است، زيرا كسى كه چنين استعدادى را ندارد، سودى از شنيده هاى خود از علوم نمى برد و از دستاورد خود بهره مند نمى شود.

بعضى گفته اند مقصود از علم مطبوع آن اصولى است- مانند توحيد و عدالت خدا- كه انسان به طبيعت عقل و فطرت مى داند، و علم مسموع، علوم شرعى است كه نسبت به اصول عقلى و فطرى، به منزله فرع است، زيرا فرع بدون اصل سودى ندارد.

( . ترجمه شرح نهج البلاغه ابن میثم، ج 5، ص 692 و 693)

شرح مرحوم مغنیه

337- العلم علمان: مطبوع و مسموع، و لا ينفع المسموع إذا لم يكن المطبوع.

المعنى

العلم نوعان: علم بالطبع و الوجدان، كعلم الانسان بأنه يفكر و انه موجود، و علم بالبحث و النظر، كجميع العلوم بشتى أنواعها، و من أجلها تأسست الجامعات و المختبرات. و يقول الإمام: إن البحث و النظر يذهب سدى إلا مع الغريزة المدركة و قوتها و سلامتها.. و هذا عين الصواب، فكل العلماء و الفلاسفة الكبار و المخترعين و أهل الفن الخالدين هم عباقرة متفوقون في القابلية و الاستعداد، و في العقل و الذكاء.

( . فی ضلال نهج البلاغه، ج 4، ص 415)

شرح شیخ عباس قمی

167- العلم علمان: مطبوع و مسموع، و لا ينفع المسموع إذا لم يكن المطبوع.«» المراد من المطبوع هو العقل بالملكة و هو الاستعداد بالعلوم الضروريّة للانتقال منها إلى العلوم المكتسبة و المسموعة من العلماء، فإذا لم يكن هناك استعداد لم ينفع الدرس و التكرار.

و قد ذكر الغزّاليّ في أقسام العلوم هذين القسمين أيضا، ثم قال: و كلا القسمين قد يسمّى عقلا، قال علي عليه السلام:«»

رأيت العقل عقلين فمطبوع و مسموع

و لا ينفع مسموع

إذا لم يك مطبوع

كما لا تنفع الشمس وضوء العين ممنوع

( . شرح حکم نهج البلاغه، ص142 و 143)

شرح منهاج البراعة خویی

(326) و قال عليه السّلام: العلم علمان: مطبوع و مسموع، و لا ينفع المسموع إذا لم يكن المطبوع.

المعنى

المطبوع و المسموع في كلامه عليه السّلام يحتمل وجهين: 1- المراد من المطبوع العلم الضروري الحاصل بالفطرة و الغريزة، و من المسموع ما يحصل بالنظر و الاكتساب و التّعلّم.

قال ابن ميثم: أراد بالمطبوع العقل بالملكة و هو الاستعداد بالعلوم الضرورية للانتقال منها إلى العلوم المكتسبة و المسموعة من العلماء.

و قال الشارح المعتزلي: هذه قاعدة كلّية مذكورة في الكتب الحكميّة إنّ العلوم منها ما هو غريزي، و منها ما هو تكليفي، ثمّ كل واحد من القسمين يختلف بالأشدّ و الأضعف- إلخ.

و حاصل كلامهما أنّ المراد تقسيم العلم إلى ضروري و اكتسابي كما هو المعروف في الكتب المنطقية، فيكون العلم الضروريّ سواء كان تصوّرا أو تصديقا مقدّمة لتحصيل العلم النظري و الاكتسابي بالفكر، و هو تأمّل معقول لكسب مجهول كما عرّفه الشيخ البهائى رحمه اللَّه في «زبدة الاصول» و لا يخلو تعبير ابن ميثم عن المسامحة و الاضطراب كما أنّ بيان الشارح المعتزلي لا ينطبق على مصطلح المنطق، فالعلم المطبوع على هذا التفسير مقدّمة للعلم المسموع، و حينئذ لا محصّل لقوله عليه السّلام: و لا ينفع المسموع إذا لم يكن المطبوع.

2- أنّ المراد من المطبوع هو صيرورة العلم المسموع وجدانا و نافذا في القلب بحيث ينبعث منه العلم و فروعه، و في المثل قد يكون القلب وعاء للمحفوظات كحوض يجتمع فيه الماء و لا يتلقح القلب بالعلم بحيث ينبعث منه في ذاته كالعين النابعة الّتي يفور منه الماء كلّما جرى منه و لا ينفد ماؤه بالجريان و الاستخراج فالمقصود أنّ تحصيل كلّ علم إذا انتهى إلى صيرورته ملكة و طبعا للمحصّل بحيث يصير مجتهدا و مفكّرا فيه، فحصل له من العلم المسموع العلم المطبوع و إذا لم ينته إلى ذلك كان صرف المحفوظات فلا يفيد في الابتكار و الاجتهاد في هذا العلم.

و قد أشار إلى هذين المرحلتين الشيخ البهائي قدس سرّه في مبحث الاجتهاد و التقليد حيث عدّ المقدّمات العلميّة التسعة للاجتهاد، ثمّ قال: إنّ تحصيل هذه العلوم في زماننا هذا في غاية السهولة لوفور المدارس و الأساتيد و المشايخ لها، و لكن الاجتهاد بعد ذلك يحتاج إلى ملكة قدسيّة يقدر بها الانسان على فهم حكم اللَّه من الأدلّة المقرّرة، و حصولها في غاية الصعوبة، فالعلم المطبوع على هذا التفسير هو الملكات الحاصلة بعد النظر و الاكتساب، و مؤخّر عن العلم المسموع، فيصحّ قوله: و لا ينفع المسموع إذا لم يكن المطبوع.

و الحاصل أنّه قد ينظر إلى كلامه عليه السّلام من النظر الحكمة العملية و الأخلاق فالمقصود من العلم المسموع هو القواعد الأخلاقيّة و الدّستورات المحرّرة في الكتب الأخلاقيّة، و العلم المطبوع هو الوجدان الأخلاقي الحاصل بالتعليم و الرياضة و يكون كالثمرة لهذا العلم الدّستوري المسموع.

و قد ينظر إلى كلامه بوجه أعمّ، فالمقصود من العلم المطبوع هو الملكات العلمية الحاصلة بالتعلّم المعبّر عنها بدرجة الاجتهاد في كلّ علم، و المعبّر عنها بالعقل المستفاد في اصطلاح الحكماء.

الترجمة

فرمود: دانش دو قسم است: مطبوع، و مسموع، و سودى ندهد دانش مسموع هرگاه دانش مطبوع نباشد.

  • دانش بدو وجه مى توان داشتدر فطرت و از كلام استاد
  • در فطرت اگر درست نايدسودى ندهد كلام استاد

( . منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه، ج 21، ص 422 - 424)

شرح لاهیجی

(373) و قال (- ع- ) العلم علمان مطبوع و مسموع و لا ينفع المسموع اذا لم يكن المطبوع يعنى گفت (- ع- ) كه علم دو علمست علم اصول دين است كه موقوف ببراهين عقليّه است و علم فروع دين است كه موقوف بشنيدن از شارع است و نفع نمى بخشد علم بفروع دين هرگاه نباشد علم باصول دين

( . شرح نهج البلاغه نواب لاهیجی، ص 322)

شرح ابن ابی الحدید

345: الْعِلْمُ عِلْمَانِ مَطْبُوعٌ وَ مَسْمُوعٌ- وَ لَا يَنْفَعُ الْمَسْمُوعُ إِذَا لَمْ يَكُنِ الْمَطْبُوعُ هذه قاعدة كلية مذكورة في الكتب الحكمية- إن العلوم منها ما هو غريزي و منها ما هو تكليفي- ثم كل واحد من القسمين- يختلف بالأشد و الأضعف- أما الأول فقد يكون في الناس- من لا يحتاج في النظر إلى ترتيب المقدمات- بل تنساق النتيجة النظرية إليه سوقا- من غير احتياج منه إلى التأمل و التدبر- و قد يكون فيهم من هو دون ذلك- و قد يكون من هو دون الدون- و أما الثاني فقد يكون في الناس- من لا يجدي فيه التعليم- بل يكون كالصخرة الجامدة بلادة و غباوة- و منهم من يكون أقل تبلدا و جنوح ذهن من ذلك- و منهم من يكون الوقفة عنده أقل- فيكون ذا حال متوسطة- و بالجملة فاستقراء أحوال الناس يشهد بصحة ذلك- . و قال ع ليس ينفع المسموع إذا لم يكن المطبوع- يقول إذا لم يكن هناك أحوال استعداد- لم ينفع الدرس و التكرار- و قد شاهدنا مثل هذا في حق أشخاص كثيرة- اشتغلوا بالعلم الدهر الأطول- فلم ينجع معهم العلاج و فارقوا الدنيا- و هم على الغريزة الأولى في الساذجية و عدم الفهم

( . شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید) ج 19، ص 253)

شرح نهج البلاغه منظوم

[330] و قال عليه السّلام:

العلم علمان: مطبوع و مسموع، و لا ينفع المسموع إذا لم يكن المطبوع.

ترجمه

دانش دو تا است: يكى جبلّى و فطرى، ديگرى شنيدنى، و علم شنيدنى اگر طبعى و فطرى نباشد سودمند نيفتد، (و بشر از شنيدنش بجائى نرسد).

نظم

  • اگر انسان گران از علم مايه استبدان ستوار دانش برد و پايه است
  • يكى علمى است اندر طبع مطبوعدگر علمى است از اشخاص مسموع
  • اگر از علم فطرى نيست آگاهدرونت كى برى بر سود آن راه
  • دل از نور خرد گر بود پر ضوءشنيدن را در آن نور است و پرتو
  • چو جان از علم فطرت پر شعاع است در آن آئينه عكسى از سماع است
  • دو آئينه بهم چون نور دادندبدل از روشنيها در گشادند
  • شود زنگ شبه زان جام زائل شود در دهر دانشمند كامل

( . شرح نهج البلاغه منظوم، ج 10، صفحه ی 113 و 114)

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

 

جدیدترین ها در این موضوع

No image

چگونه در مهمانی‌ها رفتار کنیم؟

رعایت آداب مهمانی می‌تواند روابط برادرانه میان مۆمنان را مستحکم‌تر ساخته و در رشد تعالی اجتماع تأثیر بسزایی داشته باشد.
No image

نقش ابراز علاقه و معاشرت درست در اسلام

نسان علاقه دارد كه مورد علاقه و محبت دیگران باشد. اگر آن‏ دوستداران، محبت‏خود را آشكار كنند، محبوب هم به محبان‏ علاقه‏ مند مى‏ شود و این محبت دو جانبه، زندگیها را از صفا و صمیمیت‏ بیشترى برخوردار مى‏سازد. ما اگر بدانیم كه خدا دوستمان دارد، ما هم‏خدا را بیشتر دوست‏خواهیم داشت. اگر بدانیم و بفهمیم كه رسول‏ خدا(ص) و اهل بیت(ع) به ما شیعیان عنایت و محبت دارند و این ‏علاقه را بارها نشان داده و اظهار كرده‏اند، محبت عترت در دل ما بیشترخواهد شد.
No image

اخلاق معاشرت اجتماعی، نمونه ای از سبک زندگی اسلامی

نمونه های بسیاری از سیره ی ائمه ی معصوم علیهم السلام درباره ی تشویق و تحریض مؤمنان به دوستی و برادری با هم، ایجاد پیوند برادری و دوستی بین آنها، اصلاح اختلافات و رفع کدورت ها گزارش شده است.
No image

اخلاق معاشرت و ارتباط با خویشاوندان در اسلام

سنّتِ «صله رحم»، از نیکوترین برنامه های دینی در حیطه معاشرت است. گرچه شکل نوین زندگی و مشغله های زندگیهای امروزی، گاهی فرصت این برنامه را از انسانها گرفته است، ولی حفظ ارزشهای دینی و سنّتهای سودمند و ریشه دار دینی، از عوامل تحکیم رابطه ها در خانواده ها است. بویژه در مناسبتهای ملّی، در اعیاد و وفیات و آغاز سال جدید، فرصت طبیعی و مناسبی برای عمل به این «سنّت دینی» است.
No image

تحلیل یافته‌های الگوی دینی رفتارها در خانواده و نقش رسانه ملی

آنچه از امور فطری در بحث تربیت مورد نظر است و مبنای تربیت مطرح می‌شود، امور فطری در زمینه خواست‌ها و گرایش‌هاست. البته باید توجه داشت آن دسته از خواست‌های فطری مبنای تربیت قرار می‌گیرد که ویژه انسان است و امتیاز او بر حیوان به شمار می‌آید، نه آن بخش از خواست‌ها و گرایش‌ها که میان هر دو مشترک است؛ زیرا در این بخش، انسان مانند حیوان برای شکوفاسازی نیازی به تربیت ندارد.

پر بازدیدترین ها

No image

سرپرستي خانواده(2)

در فقه اسلامی، همان‌گونه كه پدر بر فرزندان خود ولایت دارد و آنان در برخی موارد، باید مطیع او باشند و كاری را كه مورد اكراه اوست انجام ندهند، مادر نیز بر تمام فرزندان خود، چه دختر و چه پسر، ولایت دارد و فرزندان ذكور او هم نباید كاری كنند كه موجب ناراحتی او می‌شود و او از آن كراهت دارد و عنوان «عاق والدین»، كه در روایات به آن بسیار توجه شده، شامل پدر و مادر می‌شود.
No image

خانواده در قرآن

بديهى است كه آنچه بايد در اين سلسله بحث ها دنبال كنيم، نه نظر گاه سوسياليسم و كمونيسم است و نه نظرگاه سرمايه دارى، بلكه مى خواهيم ببينيم اسلام، مسأله اقتصاد را در خانواده چگونه حل كرده است آيا در اين كانونِ وحدت و صفا و صميميت و اشتراك در سرنوشت و جذب و انجذاب، مالكيت هاى فردى به طور كلى از بين مى رود، يا اين كه يكى از اعضا، در جنبه هاى اقتصادى، محور خانواده مى شود و همه اختيارات در تصرف و نقل و انتقال و داد و ستد به دست اوست، يا اين كه وضع ديگرى است.
No image

خانواده در انديشه مقام معظم رهبري

خانواده سالم، آرامش خانواده: نگرش اسلام به خانواده، نگرشي درست، نگرشي اصيل و يک نگاه همراه با اهتمام است که خانواده، اصل قرار داده شده و به هم زدن بنيان خانواده يا آشفته نمودن آن، جزء بدترين کارهاست. خانواده در اسلام، يعني محل سکونت دو انسان، محل آرامش رواني دو انسان، محل انس دو انسان با يکديگر، محل تکامل يک نفر به وسيله يک نفر ديگر. آنجايي که انسان در آن صفا مي يابد، راحتي رواني مي يابد؛ اين محيط، خانواده است. کانون خانواده در اسلام، اين قدر اهميت دارد. اسلام در بيان قرآن، در چند جا، اين آفرينش زن و مرد و در نهايت زوجيت آنها را، براي آرامش زن ومرد شناخته است.
No image

سرپرستي خانواده(3)

اصل ریاست مرد بر خانواده پذیرفته شده است، ولی محدوده این ریاست فقط مسائل مربوط به خانواده است و مرد قیّم و صاحب اختیار تام زن نیست. صحّت انتخاب مرد به عنوان سرپرست و مدیر خانواده برتری‌های جسمانی و عقل اقتصادی مرد است كه به او قدرت انفاق می‌دهد، ولی این ریاست مطلق نیست.
Powered by TayaCMS