(3)
در قرآن، عوامل گمراهی و انحراف چنین معرّفی شده اند:
1. رفیق بد. «لقد اَضلّنی عن الذّکر»(4)، دوست بد مرا گمراه کرد.
2. هوی و هوس. «و لا تَتّبع الهَوی فیضلّک عن سبیل اللّه»(5)، از هوسهای خود پیروی نکن، زیرا تو را از راه خدا منحرف می کند.
3. دانشمندان منحرف. «یَکتبون الکتاب بایدیهم ثمّ یَقولون هذا من عِنداللّه»(6)، مطالبی را با دست خود می نویسند و می گویند این از طرف خداوند است.
4. رهبران گمراه. «وَ اضلّ فرعونُ قومَه»(7)، فرعون قوم خود را گمراه کرد.
5. شیطان. «انّه عدوٌّ مُضِلّ مُبین»(8)، قطعاً شیطان گمراه کننده آشکاری است.
6. اکثریّت گمراه. «و اِن تُطِع اکثر مَن فی الارض یُضِلّوک عن سبیلِ اللّه»(9)، اگر از اکثریّت کسانی که در زمین هستند پیروی نمائی، تو را از راه خدا منحرف می کنند.
7. والدین گمراه. «انّا وَجَدنا آباءنا... و انّا علی آثارهم مُقتدون»(10)، همانا ما والدین خود را بت پرست یافتیم و به آنان اقتدا کردیم.
انگیزه های سؤال یکسان نیست:
ص:231
1- 1526. ابراهیم، 22.
2- 1527. تفسیر کنزالدقائق.
3- 1528. ذیل آیه 17 سوره فرقان.
4- 1529. فرقان، 29.
5- 1530. ص، 26.
6- 1531. بقره، 79.
7- 1532. طه، 79.
8- 1533. قصص، 25.
9- 1534. انعام، 116.
10- 1535. زخرف، 23.
الف: گاهی سؤال برای فهمیدن است. «فاسئلوا اهل الذّکر»(1)
ب: گاهی سؤال برای توبیخ دیگران است. «ءَانت قلت للنّاس اتّخذونی واُمّی الهَین من دون اللّه»(2) خداوند برای توبیخ طرفداران حضرت عیسی علیه السلام او را مورد عتاب قرار می دهد که آیا تو به مردم گفتی علاوه بر «اللّه»، من و مادرم را دو خدای دیگر بگیرید؟
ج: گاهی سؤال برای توبیخ شخص است. «ام هم ضلّوا السبیل»